Het Antarctische continent is misschien wel het meest mysterieuze continent dat we op aarde hebben. Wetenschappers doen al sinds de helft van de vorige eeuw intensief onderzoek naar de geheimen van de Zuidpool. Zo is er onlangs een verborgen wereld gevonden, met een compleet ecosysteem, rivieren en meren.
Dankzij tien jaar aan gegevens van de CryoSat-satelliet van het Europees Ruimteagentschap (ESA) is onder een ijskap van twee kilometer diep een landschap gevonden. Het gebied heeft de omvang van België en heeft 85 nieuwe rivieren en meren in kaart gebracht. Daarnaast is er ook leven gevonden.
Het onderzoek met de CryoSat-satelliet
De CryoSat-satelliet is een technisch hoogstandje van ESA waarmee subtiele bewegingen van het ijsoppervlak op Antarctica kunnen worden geanalyseerd. Het hart van de CryoSat is SIRAL (SAR Interferometric Radar Altimeter). Dit apparaat stuurt duizenden radarpulsen per seconde naar de oppervlakte van de aarde.
Door de tijd te meten die een echo nodig heeft om terug te keren naar de satelliet, kunnen wetenschappers tot op enkele centimeters nauwkeurig de afstand tussen het ijsoppervlak en de satelliet bepalen. Door deze gegevens jarenlang te bestuderen, zagen onderzoekers subtiele schommelingen in de hoogte van het ijs. Wanneer een verborgen meer onder het ijs volstroomt of leegloopt, stijgt of daalt het ijsoppervlak daarboven namelijk mee.
Er zijn inmiddels 675 meren ontdekt, met als grootste het Vostokmeer, dat vergelijkbaar is met het Ontariomeer in Noord-Amerika. Het meer is vernoemd naar de Vostokbasis, het Russische onderzoekscentrum op Antarctica. Er zijn ook meerdere rivieren waargenomen, die soms sneller stromen dan de rivieren in Europa.
Leven onder het ijs op Antarctica
De meren en stromende rivieren zijn nog maar het spreekwoordelijke topje van de ijsberg. De ontdekking van het landschap onder het bevroren continent is gepubliceerd door onderzoekers van de British Antarctic Survey. De wetenschappers spreken niet alleen over fossiele flora, maar ook over fauna. Er is namelijk ook leven gevonden in deze ‘verborgen wereld’.
De meest recente ontdekking werd in januari 2025 gedaan, toen een gigantisch stuk ijs ter grootte van Chicago afbrak. Onderzoekers stuurden per direct een onderwaterrobot (ROV) naar de zogeheten George VI-ijsplaat. Ze vonden er een compleet ecosysteem, dat wellicht al eeuwen in het pikkedonker wist te overleven.
Het ‘verborgen land’ vertoont ook sporen van fossiele vegetatie, wat niet vreemd is, want 35 miljoen jaar geleden liepen er nog oeroude zoogdieren rond op het continent. Antarctica werd na (meerdere) ijstijden langzaam overdekt met ijs. De dieren die er nu leven zijn octopussen, reusachtige zeespinnen, ijsvissen, koralen en zeesponzen, maar hoe konden ze al die tijd overleven?
Hoe overleven deze dieren in het pikkedonker?
We weten dat er een ‘ondergrondse wereld’ ter grootte van België is ontdekt en dat er dieren leven. Maar de bovengenoemde ijsvissen en koralen kunnen niet overleven zonder de aanwezigheid van zonlicht. Hoe is het dan mogelijk dat ze wellicht eeuwenlang wisten te overleven onder de ijskappen van Antarctica? We zetten het op een rijtje:
1. De lopende band uit de oceaan
Het belangrijkste om te weten is dat de wereld onder de ijsplaten (zoals de George VI-ijsplaat) niet hermetisch is afgesloten.
De werking: getijden en oceaanstromingen duwen voedselrijk water van de open oceaan tot wel honderden kilometers ver onder het ijs.
Voedselbron: dit water bevat fytoplankton (microscopische algen) en organisch afval uit de rest van de oceaan. Dit fungeert als een soort ‘maaltijdbezorging’ voor de dieren die diep onder het ijs leven.
2. Chemosynthese: energie uit stenen
Op plekken waar de oceaanstroom niet komt, zoals in de diepe meren (zoals Lake Vostok op Antarctica), is er een andere tactiek:
Geen zon, maar chemie: In plaats van fotosynthese (zonlicht) gebruiken bacteriën daar chemosynthese. Ze halen energie uit mineralen die vrijkomen uit de bodem of uit gassen zoals methaan en waterstof.
De voedselketen: De dieren in die meren eten deze bacteriën. Het is een ecosysteem dat volledig onafhankelijk is van de zon.
3. Een extreem traag metabolisme
Het is letterlijk stervenskoud op (en onder) Antarctica. Overleven in 0°C (of kouder) en zonder constante voedseltoevoer vraagt om aanpassingen:
Energiebesparing: De vissen en octopussen die daar gevonden zijn, hebben vaak een extreem traag metabolisme. Ze bewegen langzaam en groeien heel traag, waardoor ze maanden of zelfs jaren kunnen overleven op een minimale hoeveelheid voedsel.
Antivries: Veel van deze vissen hebben speciale eiwitten in hun bloed die voorkomen dat ze bevriezen, zelfs als de temperatuur van het water onder het vriespunt van zoet water zakt.
4. Zeesneeuw
Dieren zoals sponzen en koralen, die op één plek blijven zitten, filteren zeesneeuw, of ‘mariene sneeuw’, uit het water. Dit zijn vlokken van dode organische resten die vanuit de open zee naar binnen drijven en zo binnen Antarctica hun werk doen.
We kunnen dus vaststellen dat Antarctica ons blijft verrassen. Met de huidige klimaatveranderingen zou het niemand verbazen als het bevroren continent in de aankomende decennia nog meer prijs gaat geven. Of dat een goed teken is valt te betwijfelen, maar voor de wetenschap is het een schat aan informatie.
