Wie een walvis in slaap wil betrappen moet muisstil zijn en veel geluk hebben. De grootste dieren op aarde doen namelijk nauwelijks een oog dicht. Een walvis slaapt gemiddeld maar zeven procent van de dag en is daarmee het kortst slapende zoogdier dat we kennen. Ter vergelijking, een mens brengt ongeveer een derde van zijn leven slapend door.
Toch slaapt een walvis wel degelijk. Alleen doet hij dat op een manier die totaal anders is dan bij dieren op het land. Half wakker, vaak rechtop en nooit langer dan een korte pauze.
Walvissen slapen met maar een halve hersenhelft
Het grootste probleem voor een slapende walvis is de ademhaling. Anders dan mensen ademt een walvis bewust en niet vanzelf. Zou het dier volledig wegzakken in een diepe slaap, dan zou het simpelweg vergeten adem te halen en verdrinken.
De natuur loste dat op met een truc die unihemisferische slaap heet. Bij deze vorm van slaap rust telkens maar één hersenhelft terwijl de andere helft wakker blijft. Die wakkere helft zorgt voor de ademhaling, houdt de spieren in beweging en let op roofdieren zoals haaien.
Dolfijnen en veel tandwalvissen slapen op deze manier. Ze houden vaak één oog open aan de kant van de hersenhelft die wakker is en wisselen dat oog af zodra de helften van rol verwisselen.
Rechtop hangen met de kop naar boven
Lang dachten wetenschappers dat walvissen nooit echt diep in slaap vielen. Dat beeld kantelde in 2008 toen onderzoekers voor de kust van Chili een groep potvissen aantroffen. De dieren dreven roerloos en verticaal in zee met de kop naar boven en beide ogen dicht.
Die beelden lieten iets bijzonders zien. De potvissen sliepen blijkbaar met hun hele brein tegelijk en dus niet met slechts één helft. Het waren korte dutjes van hooguit een kwartier waarna de dieren weer naar boven kwamen voor lucht.
Ook bultruggen zijn inmiddels slapend gefilmd, alleen dan met de neus naar beneden. De staartvin steekt daarbij uit het water en werkt als een soort stabilisator. Zulke beelden duiken telkens opnieuw op en gaan vaak viraal omdat een verticaal hangende walvis er bijna onwerkelijk uitziet.
Waarom walvissen zo weinig slapen
Slaap is voor een walvis vooral een kwestie van energie en overleven. In water verliest een lichaam veel sneller warmte dan in lucht. Blijft een walvis stil hangen dan koelt hij af, dus beweging tijdens het rusten houdt de spieren en de lichaamstemperatuur op peil.
Daarnaast is de oceaan een gevaarlijke plek om helemaal buiten westen te raken. Door kort te rusten en half alert te blijven verkleint een walvis de kans dat een roofdier of een schip hem verrast. Zeven procent slaap blijkt precies genoeg om bij te tanken zonder onnodig risico te lopen.
Er blijft één raadsel over dat onderzoekers bezighoudt. Bij walvissen is namelijk nauwelijks REM-slaap gemeten, de fase waarin mensen het meeste dromen. Of dat betekent dat walvissen helemaal niet dromen, durft niemand met zekerheid te zeggen.
Wat wel duidelijk is, is dat er niet een enkele manier bestaat waarop walvissen slapen. De ene soort dommelt horizontaal aan de oppervlakte, de andere hangt rechtop in de diepte en weer een andere zwemt gewoon door.
Zie je ooit beelden van een walvis die stil rechtop in het water hangt, dan kijk je niet naar een ziek of gestrand dier maar naar een reus die simpelweg een dutje doet.
