Zondag 25 oktober om 03.00 uur gaat de klok een uur terug en begint de wintertijd. Veel mensen zien dat als de terugkeer naar de normale tijd. Dat klinkt logisch, maar het is niet helemaal waar.
Ook in de winter loopt Nederland flink voor op de zon. Daar zit een verhaal achter dat begint bij een kerktoren in Amsterdam en eindigt met een Duits bevel in mei 1940. Teruggedraaid hebben we dat nooit.
Wintertijd is niet de echte tijd van Nederland
Officieel heet de wintertijd ‘standaardtijd’. Dat is de tijd waarop we zonder zomertijd het hele jaar zouden draaien. Toch past die standaardtijd niet bij de plek waar Nederland op de wereldbol ligt. We gebruiken namelijk Midden-Europese Tijd, dezelfde tijd als Berlijn, Warschau en Wenen.
Op de kaart ligt Nederland veel dichter bij Greenwich dan bij Berlijn. Amsterdam ligt op bijna 5 graden oosterlengte, net iets ten oosten van Londen. De aarde draait 15 graden per uur. Volgens de zon loopt Amsterdam dus maar zo’n 20 minuten voor op Londen, terwijl de klok een vol uur verschil aangeeft.
Ook de wintertijd is voor Nederland dus eigenlijk al een soort zomertijd. Gaat de klok in maart weer vooruit, dan loop je bijna twee uur voor op de zon. Daarom blijft het in juni tot na tienen ‘s avonds licht.
Van Amsterdamse tijd naar Duitse tijd in een enkele nacht
Tot ver in de 19de eeuw had elke stad een eigen tijd, gebaseerd op de zon. Met de komst van de trein werd dat onhandig. Vanaf 1 mei 1909 gold daarom wettelijk in heel Nederland de Amsterdamse tijd, afgemeten aan de Westertoren. Die liep precies 19 minuten en 32,13 seconden voor op Greenwich.
Die krankzinnig precieze afwijking hield het uit tot 1937. Toen rondde Nederland af naar een net getal van 20 minuten voor op Greenwich, voortaan de Nederlandse tijd genoemd. Lang zou niemand er plezier van hebben.
Op 15 mei 1940, direct na de capitulatie, maakte het Duitse oppercommando bekend dat in Nederland voortaan de Duitse tijd gold. Duitsland had op dat moment al zomertijd, dus moesten de klokken in één klap 1 uur en 40 minuten vooruit. Na de oorlog is de Amsterdamse tijd nooit teruggekomen. Nederland bleef op Berlijnse tijd en zette daar vanaf 1977 in de zomer nog een uur zomertijd bovenop.
Nederland staat daarin niet alleen. Spanje ligt grotendeels zelfs ten westen van Greenwich, maar dictator Franco zette de klokken in 1940 een uur vooruit om gelijk te lopen met nazistisch Duitsland. Ook daar is dat nooit teruggedraaid. Sommigen zien daarin de verklaring voor Spaanse avondmaaltijden om tien uur.
Hoe laat het volgens de zon echt is
De beste maatstaf is de zonnemiddag, het moment waarop de zon het hoogst staat. In een land dat netjes in zijn tijdzone ligt, gebeurt dat rond 12.00 uur. In Nederland valt de zonnemiddag tijdens de wintertijd gemiddeld pas rond 12.40 uur. In de zomer is dat zelfs rond 13.40 uur.
Hoe verder naar het westen, hoe groter de achterstand. In Groningen staat de zon zo’n 12 minuten eerder op zijn hoogst dan in Vlissingen. Berlijn, de stad waar onze tijd eigenlijk vandaan komt, zit er met een zonnemiddag rond 12.06 uur bijna perfect op.
Mobiele gebruikers kunnen de onderstaande tabel horizontaal scrollen.
| Plaats | Lengtegraad | Zonnemiddag wintertijd | Zonnemiddag zomertijd |
|---|---|---|---|
| Enschede | 6,9° O | 12.32 uur | 13.32 uur |
| Groningen | 6,6° O | 12.34 uur | 13.34 uur |
| Maastricht | 5,7° O | 12.37 uur | 13.37 uur |
| Amsterdam | 4,9° O | 12.40 uur | 13.40 uur |
| Vlissingen | 3,6° O | 12.46 uur | 13.46 uur |
| Berlijn (ter vergelijking) | 13,4° O | 12.06 uur | 13.06 uur |
Gemiddelde zonnemiddag, berekend op basis van de lengtegraad.
De Sterrenhemel, Utrechtse Middelbare Tijd (geraadpleegd okt 2026)
Wikipedia, Time in the Netherlands (geraadpleegd okt 2026)
NOS, Permanente zomertijd schuift Nederland de verkeerde kant op (2018)
De tijden in de tabel zijn gemiddelden. De aarde draait in een ellips om de zon en staat bovendien scheef. Daardoor schuift de echte zonnemiddag door het jaar heen ruim een kwartier op en neer. Het patroon blijft wel hetzelfde: Nederland loopt altijd voor.
Wat de wintertijd met je lichaam doet
Je biologische klok trekt zich weinig aan van een bevel uit 1940. Die klok wordt vooral bijgesteld door licht, en dan vooral door ochtendlicht. Hoe dichter je kloktijd bij de zonnetijd ligt, hoe minder je lichaam hoeft te schipperen tussen de wekker en de zon.
Het RIVM onderzocht in 2019 wat de beste tijd is voor onze gezondheid. De conclusie was dat permanente wintertijd gezonder is dan permanente zomertijd, omdat je ‘s ochtends meer licht krijgt. Nog opvallender is dat het RIVM het zelfs beter zou vinden als Nederland overstapt op de tijd van Greenwich, een uur vroeger dan onze wintertijd. Met permanente zomertijd zou het in de winter juist pas rond 10:00 licht worden.
Sterrenkundige Marco Langbroek waarschuwde bij de NOS al dat een vaste zomertijd Nederland nog verder de verkeerde kant op duwt. Wie puur naar de zon kijkt, zou eigenlijk terug moeten naar iets als de oude Amsterdamse tijd. Dat zit er voorlopig niet in. Europa praat al sinds 2018 over afschaffing van het klokverzetten, zonder resultaat.
Zondag krijg je dus wel een uur extra slaap, maar nog steeds niet de echte tijd. Er is wel een kleine troost. In de eerste weken van de wintertijd wordt het ‘s ochtends weer eerder licht en precies daar zat je lichaam op te wachten.
