Je zit in de bioscoop en na een half uur weet je het zeker, deze film is niets. Toch blijf je zitten, want je hebt tenslotte voor dat kaartje betaald. Dit mechanisme heet de sunk cost fallacy en diezelfde denkfout kost je waarschijnlijk ook buiten de bioscoopzaal geld. Elke maand opnieuw, zonder dat je het doorhebt.
Van het sportschoolabonnement dat je al maanden niet gebruikt tot de oude auto waar je geld in blijft pompen, overal waar je ooit geld hebt uitgegeven, ligt deze valkuil op de loer. En juist omdat de denkfout zo logisch aanvoelt, herkennen de meeste mensen hem niet bij zichzelf.
Wat is de sunk cost fallacy precies?
Sunk costs, oftewel verzonken kosten, zijn uitgaven die je al hebt gedaan en nooit meer terugkrijgt. Het inschrijfgeld van de sportschool, de aanschafprijs van die hobbyspullen op zolder, de reparaties aan je auto. Rationeel gezien zouden die bedragen geen enkele rol mogen spelen bij de vraag wat je nu het beste kunt doen. Dat geld is immers al weg, wat je ook beslist.
Toch werkt ons brein anders. De gedachte ‘ik heb er al zoveel in gestopt’ voelt als een reden om door te gaan, terwijl het in werkelijkheid vaak juist een reden is om te stoppen. Wie blijft betalen voor iets dat geen waarde meer oplevert, gooit geen oud geld terug in het laatje, maar alleen nieuw geld weg. Dan wordt besparen op vaste lasten wel erg moeilijk.
Zo lekt er elke maand geld weg
Onze economie is gek op abonnementen en dat maakt deze menselijke denkfout duurder dan ooit. Nederlanders geven gemiddeld 149 euro per maand uit aan abonnementen en mannen zitten daar met 163 euro per maand zelfs boven. Ruim de helft betaalt meer dan 100 euro per maand, en één op de zes komt boven de 200 euro uit.
Een flink deel van dat geld gaat naar diensten die nauwelijks nog gebruikt worden. Volgens het Nibud onderschat bijna iedereen het aantal abonnementen dat hij heeft, weet meer dan de helft van de huishoudens niet hoeveel er maandelijks wordt afgeschreven en vergeet ruim een kwart weleens een abonnement op te zeggen. De sunk cost fallacy houdt die situatie in stand: opzeggen voelt als toegeven dat al die eerdere maandbedragen voor niets zijn geweest.
In de tabel hieronder zie je waar de denkfout in de praktijk het hardst toeslaat.
Scroll op mobiel horizontaal door de tabel →
| Situatie | De denkfout in je hoofd | Wat het je kost |
|---|---|---|
| Ongebruikt sportschoolabonnement | “Opzeggen voelt als al dat geld weggooien” | € 300 tot € 600 per jaar |
| Streamingdiensten die je nauwelijks kijkt | “Misschien kijk ik binnenkort weer eens” | € 100 tot € 250 per jaar |
| Oude auto blijven repareren | “Er zit al zoveel geld in deze wagen” | Honderden tot duizenden euro’s |
| Ziek toch naar concert of vakantie | “Zonde van het geld als ik thuisblijf” | Extra kosten en langer herstel |
| Verliezende belegging vasthouden | “Verkopen maakt mijn verlies definitief” | Misgelopen rendement elders |
Waarom je brein je hier saboteert
De verklaring zit in verliesaversie, een principe uit de gedragseconomie van Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman. Een verlies voelt ongeveer twee keer zo zwaar als een even grote winst. Stoppen met iets waar je geld in hebt gestoken, betekent dat verlies definitief onder ogen zien. Doorgaan voelt daarentegen als een kans om je investering alsnog ‘terug te verdienen’, ook al bestaat die kans in werkelijkheid niet.
Daar komt nog een tweede kracht bij. Niemand geeft graag toe een verkeerde keuze te hebben gemaakt. Het abonnement laten doorlopen is comfortabeler dan erkennen dat het afsluiten ervan een miskoop was. Zo betaal je maand na maand voor het beschermen van je eigen ego.
Zo doorbreek je de denkfout
Er bestaat een simpele vraag waarmee je de sunk cost fallacy direct ontmaskert, ‘als ik vandaag opnieuw zou mogen kiezen, zou ik dit dan nog een keer afsluiten, kopen of doen?’ Is het antwoord nee, dan is het tijd om te stoppen, ongeacht wat je er in het verleden aan hebt uitgegeven. Zo zorg je ervoor dat je deze denkfout niet blijft maken.
Loop daarnaast eens per half jaar je bankafschriften na en zet elke automatische incasso op een rijtje. Beoordeel elk abonnement alsof je het vandaag voor het eerst zou afsluiten, tegen het huidige tarief. Wat die dienst je vorig jaar heeft gekost, is geen argument, alleen wat hij je de komende maanden gaat opleveren telt.
Het geld dat je al hebt uitgegeven, krijg je nooit meer terug. Maar de honderden euro’s die je de komende jaren zou verspillen aan doorgaan uit gewoonte, die kun je vanaf vandaag in je zak houden. Stoppen met een slechte investering is geen verlies nemen, het is winst pakken.
